مقاله : اصول جرم انگاري در فضاي سايبر (با رويكردي انتقادي به قانون جرائم رايانهاي)

فایل تحقیق در قالب ورد و قابل ویرایش می باشد

تعداد صفحات: 30

احمد حاجي ده آبادي،^* احسان سليمي^**

تاريخ دريافت 1/1392/6 تاريخ پذيرش 21/1393/8

جرم انگاري بي ضابطه و گسترده در قوانين كيفري علاوه بر اينكه موجبات بروز آثار و تبعات سوء تورم كيفري را فراهم مي كند با اهداف حقوق جزا نيز مغايرت دارد. وجود ضمانت اجراهايي خاص در حقوق جزا همچون سلب حيات، محدود كردن آزادي، تنبيه بدني و ... ضرورت جرم انگاري مضيقّ و برمبناي اصول را روشن مي سازد. جرائم سايبري به اقتضاي ويژگي هايي از قبيل سهولت ارتكاب جرم، كثرت بزه ديدگان و كم سن بودن اغلب مجرمان آن، در كنار اصول عمومي، اصول جرم انگاري خاصي را ميطلبد. يافته هاي اين پژوهش گوياي اين مطلب است كه جرم انگاري در جرائم سايبري هنگامي صحيح و قابل پذيرش است كه برمبناي اصولي چون «ضرورت» و «مشروعيت» انجام شود و ضمن احترام به حريم خصوصي و حقوق شهروندي ،تناسب دقيقي بين رفتار مجرمانه و نوع و مقدار مجازات داشته باشد و درعين حال به ابزار و وسايل موجود دستگاه عدالت كيفري و اقشار آسيب پذير توجه داشته باشد. همچنين توجه جدي به راهبرد ها و رويكردهاي بين المللي، توجه ويژه به اقشار آسيب پذير، اتخاذ راهبردهاي علمي و فني دقيق و دانش بين رشته اي و شناسايي مسئوليت كيفري اشخاص حقوقي براي مقابله همه جانبه با جرم ضروري است. در نهايت، قانونگذار مي بايست تا حد امكان بستر يك سياست جنايي مشاركتي و فراگير را براي مقابله با جرم فراهم نمايد .

كلیدواژه ها: جرائم سایبري؛ اصول جرم انگاري؛ ویژگي هاي جرائم رایانه اي؛ معیار هاي جرم انگاري

* عضو هيئت علمي گروه حقوق جزا و جرم شناسي، دانشكده حقوق، پرديس فارابي دانشگاه تهران؛ Email: adehabadi@ut.ac.ir

** كارشناسي ارشد حقوق جزا و جرم شناسي، دانشكده حقوق، پرديس فارابي دانشگاه تهران )نويسنده مسئول(؛Email: ehsansalimi1367@yahoo.com

فصلنامه مجلس و راهبرد، سال بیست ویکم، شماره هشتاد، زمستان 1393

مقدمه

پيشرفت شتابان فناوري اطلاعات در سالهاي اخير دستاوردها و دگرگونيهاي بيشماري را در ابعاد گوناگون زندگي بشر بهوجود آورده است. بيشتر فعاليتهاي روزمره زندگي به نوعي وابسته به رايانههاست و روز بهروز بر اين وابستگي افزوده ميشود. اين فناوري بزرگ كه در ابتدا براي آسايش و رفاه هرچه بيشتر انسانها مورد بهرهبرداري قرار ميگرفت بهتدريج به ابزاري براي مجرمان، جهت نيل به آمال مجرمانه نيز تبديل شد. امروزه فعاليت بزهكارانه عمومي ، ديگر منحصر به دنياي حقيقي نيست. بهموازات گسترش فعاليتها و ارتباطات در فضاي سايبر،^[1] بخشي از بزهكاران نيز فعاليت مجرمانه خود را به فضاي سايبر منتقل كردهاند يا از رهگذر چنين فضايي، مرتكب جرم يا جرائمي ميشوند )پيكا ،1390: 11(. اين فضاي جديد به گونهاي حقوق جزاي سنتي را دستخوش تحولات بنيادي كرده كه تعريف از جرائم در محيطهاي مجازي انطباق چنداني با تعاريف كلاسيك نداشته و در بسياري موارد متفاوت است ) حسنبيگي ،1384: 35(. همچنين جرائم سايبري به اقتضاي ويژگيهاي منحصربهفرد خود همچون سهولت ارتكاب جرم، فرامرزي بودن جرم، كمسن بودن مجرمان، گستردگي خسارت و كثرت بزهديدگان، ضرورت دقت در فرايند جرمانگاري را افزايش دادهاند. به بياني ديگر ميتوان ادعا كرد جرمانگاري از يك فعل يا ترك فعل در فضاي سايبر، اقدامي خطير است كه توجه به ويژگيها و عوامل مختلفي را ميطلبد، در غير اين صورت نهتنها اهداف جرمانگاري محقق نميشود، بلكه اقتدار حقوق كيفري نيز دچار صدمات جبرانناپذير خواهد شد .

جرم انگاري كارآمد و مؤثر يكي از دغدغه هاي جدي نظام قانونگذاري در هر كشوري است. درصورتي كه جرم انگاري به صورت غيركارشناسي و بدون رعايت اصول و قواعد صورت بگيرد در عمل شاهد خواهيم بود كه يا قوانين ناعادلانه فرصت ها را براي افراد جامعه محدود مي كنند و يا قوانين با وجود آنكه پشتوانه كيفري دارند اعتباري نزد افراد ملت ندارند و توسط افراد آنها اجرا نمي شوند و بدين ترتيب علاوهبر اينكه بر شمار قوانين متروك افزوده ميشود، اقتدار و صلابت حقوق كيفري نيز درهم ميشكند. اصول جرم انگاري براي جرائم سايبري را ميتوان به دو دسته عام و خاص تقسيم نمود. اصولِ عام جرم انگاري كه بيشتر بيانگر قواعد بنيادين جرم انگاري مانند اصل مشروعيت، اصل ضرورت، رعايت حريم خصوصي، تناسب جرم و مجازات و توجه كامل به امكانات موجودِ دستگاه عدالت كيفري است در مورد همه مواردي كه نياز به جرم شمردن يك عمل هست بايد رعايت شوند. در كنار اين اصول به جهت ويژگيهاي منحصربه فرد و بي نظير فضاي سايبر بايد از اصولي سخن گفت كه خاص جرائم سايبري است. در ادامه در دو بخش، ابتدا به برشمردن «اصول عام »جرم انگاري درخصوص جرائم سايبري و سپس به بيان «اصول خاص» جرم انگاري در جرائم سايبري پرداخته خواهد شد .

[1]. فرهنگستان زبان و ادب فارسي واژه «رايا سپهر» را بهجاي «فضاي سايبر »^{(Cyber Space)} در نظر گرفته است.