دانلود مقاله در قالب ورد و قابل ویرایش:

اثر بطلان عقد بر شرط مستقل (توجیه و تحلیل رویه قضایی)

تعداد صفحات: 29

سید مرتضی قاسمزاده¹ - محمد قربانی جویباری²

تاریخدریافت:29/4/1395- تاریخ پذیرش:6/2/1396چکیده

بهموجب مواد 232 الی 246 قانون مدنی، احکام و مسائل شروط ضمن عقد، در قانون مدنی، بر اساس شروط وابسته تنظیمشده است. بر همین اساس، طبق نظر مشهور، در فرض فساد عقد، مطلقاً شروط ضمن آن نیز باطل است و شروط از حیث حدوث و بقاء تابع عقد پایه است. درحالیکه تفکیک شروط ضمن عقد بهشرط وابسته و مستقل، تحلیل مبانی رابطه شرط با عقد، تمییز شروط مستقل از وابسته و اصل حاکمیت اراده و استفاده از وحدت ملاک قوانین نشان خواهد داد که نظریه مشهور با شروط وابسته همخوانی بیشتری داشته و میتوان برای شروط مستقل به لحاظ ماهیت، احکام و آثار ویژه مترتب بر آن، حتی در حالت فساد عقد نیز در برخی موارد، اعتبار قائل شد؛ یعنی حالاتی را میتوان یافت که عقد پایه باطل است، ولی شرط ضمن آن )شرط مستقل( به اعتبار خود ادامه داده و مابین طرفین لازم الاتباع است.

این دیدگاه بهموجب پرونده کلاسه 9109981810200850 و در تأیید دادنامه بدوی ،توسط دیوان عالی کشور که مطابق اصل 161 قانون اساسی، وظیفه نظارتبر اجرای صحیح قوانین در محاکم را دارد، پذیرفتهشده که در مقاله پیش رو به توجیه و تحلیل آن میپردازیم.

واژگان کلیدی: شرط ضمن عقد، شرط وابسته، شرط مستقل، عقد باطل

1. استاد دانشگاه علوم قضایی)نویسنده مسئول( ^{Dr.qasem_zadeh@yahoo.com}
2. دانشجوی دکتری حقوق خصوصی دانشگاه مازندران ^{m_ghorbani.j@yahoo.com}

مقدمه

مبحث شروط ضمن عقد، یکی از مباحث مهم و مورد توجه قانون مدنی است. تأمل در مواد قانون مدنی نشان میدهد شرط به معنای مطلق تعهد یا قرار، تصور نگردیده تا شامل کلیه توافقات باشد بلکه بهعنوان امری تابع در نظر گرفتهشده و تحلیل شروط ضمن عقد ازآنجهت موردتوجه قرارگرفته تا از این نهاد، در تولید احکام خاص و متفاوت از عقود مستقل، بهره کامل برده شود.

شرط در معنای اصلی خود در قانون مدنی، غالباً عملی وابسته است نه مستقل )مانند عقدی در ضمن عقد دیگر( و احکام مقرر در قانون مدنی نیز غالباً منصرف به شروط وابسته است.

شروط وابسته، توافقی است که اگر در خارج از عقد تصور شود، اعتبار و اثر حقوقی مهمی بر آن مترتب نیست، اما قرار گرفتن آن در ظرف عقد، اعتبار و آثار حقوقی متعددی برای آن ایجاد میکند و با انتفای موضوع عقد منتفی میشوند. در مقابل، پارهای از توافقهای ضمن عقد که از آنها با عنوان شروط مستقل یاد میشود، وجود دارد که انتفای عقد تأثیری بر آنها نداشته و مستقلاً آثار حقوقی خود را بر جای میگذارند.

شروط مستقل، مانند شروط وابسته ،«حدوثاً» وابسته به عقد اصلی میباشند اما مسئله مهمی که وجود دارد، آن است که در فرض قابلیت بقای شرط در حالت فساد عقد، وضعیت شرط مستقل چگونه خواهد بود؟ آیا اینگونه شروط ،«حدوثاً» و «بقائاً» وابسته به عقد اصلی و پایه میباشند یا آنکه صرفاً در مرحله ایجاد اینگونه است؟

جهت پاسخ به این پرسش، به پروندهایی که در شعبه دوم دادگاه عمومی حقوقی انزلی به شماره کلاسه 9109981810200850 مطرح و توسط دادرس دادگاه انشای رای گردیده و به تأیید شعبه پنجم دیوان عالی کشور نیز رسیده است پرداخته تا مبانی استدلال مأخوذه مشخص گردد.

برآمد

خلاصه پرونده از آن قرار است که خانم مریم... به وکالت از آقای حجت... دادخواستی به طرفیت 1. آقای محمد... و 2. بنیاد مستضعفان استان گیلان به خواسته تنفیذ مبایعه نامه عادی مورخ 27/7/1381 و انجام تعهد مبنی بر تحویل یک قطعه زمین به شماره پلاک ثبتی 3/288 به مساحت 500 مترمربع تقدیم دادگاه نموده و در شرح شکایت بیان داشت: موکل از سوی جد پدری سابقه تصرف 70 ساله نسبت به قطعه زمینی را داشته که به لحاظ سابقه طولانی تصرف ،برابر اسناد و مدارک موجود، بنیاد پیشنهاد ابتیاع این قطعه زمین به مساحت 2170 مترمربع را به موکل داده است. چون موکل به لحاظ مشکلات مالی قادر به خرید نبوده با هماهنگی آقای محمد... مبنی بر اینکه مشارالیه به بنیاد بهعنوان خریدار معرفی شود، با حضور در اداره کل بنیاد استان گیلان و ارائه دستخطی مبنی بر اینکه موکل هیچ ادعایی نسبت به تصرفات خود ندارد ،آقای محمد... را بهعنوان خریدار معرفی میکند و در این راستا قراردادی مابین موکل و آقای حجت... تنظیم میشود که طبق آن، آقای حجت... زمین را تملک میکند و چکی به شماره سریال 0984452 به مبلغ 5000000 ریال به موکل میدهد.

علاوه بر آن در قالب شرط ضمن عقد، طرفین بدین گونه توافق می نمایند: «از زمین فوق یک قطعه به مساحت 500 مترمربع از طرف کوچه و زمین تعیین، به آقای حجت... واگذار گردد.» لیکن بعد از گذشت 10 سال از انجام تعهد امتناع مینماید.

در مقابل آقای سینا... به وکالت از آقای محمد... بهطرفیت آقای حجت... دادخواستی به خواسته حکم به ابطال قرارداد 27/7/1381 و استرداد مبلغ 5000000 ریال بهعنوان ضمان درک مبیع تقدیم و در شرح شکایت بیان داشت: آقای حجت... حسب سند عادی 1381، مقدار 2170 مترمربع زمین را در قبال مبلغ 5000000 ریال به موکل واگذار میکند. حین واگذاری معلوم میشود زمین متعلق به بنیاد است و اصولاً فروشنده مالکیتی نداشته و عالم و عامد در انتقال آن به دیگری بوده است. موکل به بنیاد مراجعه، پس از طی تشریفات و پرداخت وجه ملک را بهصورت رسمی به نام خود ثبت مینماید. حال آقای حجت... ادعا دارد چون در قولنامه 1381 قیدشده مساحت 500 مترمربع از زمین خود را به وی انتقال دهد اکنون ملزم به آن است، درحالیکه این دعوی اصولاً دعوی باطلی است، زیرابه لحاظ مستحق للغیر بودن مبیع، بیع فاسد است و با بطلان بیع نیز، کلیه شروط و تبعات آن نیز باطل است.